Op Hoop van Zegen is beklemmend realistisch

Meppel - De Godvruchtige Knier heeft haar man en vier zonen aan de zee verloren. Het vissersschip De Hoop waarop haar beide zonen Geert en Barend waren aangemonsterd, heeft al acht weken geen teken van leven gegeven.

Locatie: Ogterop, Meppel
Aantal bezoekers: 220
Waardering: ****

In een prachtig met veel inlevingsvermogen gezongen slotlied geeft Mariska van Kolck als moeder Knier een inkijkje in haar getormenteerde ziel. We zien tranen. Deze scene is de apotheose van een eerlijke musical, rechttoe, rechtaan. Op Hoop van Zegen van Herman Heijermans is vele malen gespeeld met vooraanstaande acteurs en actrices en kan worden beschouwd als de bakermat van het veelkleurige musicalleven dat tegenwoordig in de theaters heerst.

Onderklasse

Heijermans plaatste de dramatische verwikkelingen in het zwart- witte beeld van het schurende contrast tussen de welgestelde elite verpersoonlijkt door reder Bos en zijn vrouw en de arme onderklasse van vissers. Daarop baseerde hij zijn felrealistische socialistische aanklacht tegen onrecht en uitbuiting.

De door de musicalwol geverfde Bill van Dijk is de hoofdrolspeler als de zeer overtuigend neergezette reder Bos. Anders dan bij Heijermans is hij niet alleen de op geld beluste ondernemer. Hij staat met de rug tegen de muur, omdat voor het familiebedrijf een faillissement dreigt. De reder wordt breder neergezet. Er is bij hem ook ruimte voor gewetensnood, al weet hij dat goed te camoufleren. Zaken zijn immers zaken. Van Dijk zingt uitstekend en krijgt een open doekje met de vertolking van De Grens tussen lucht en water. Hij wordt gesouffleerd door een onderkruiperige en opportunistische boekhouder Kaps (Rolf Koster). De vlagen van schuldgevoel bij de reder worden aangewakkerd door zijn intelligente dochter Clementine (Bernice Havenaar) die haar vader zonder mededogen confronteert met zijn mensonwaardig handelen. Het vissersschip De Hoop is niet klaar om uit te varen. Dat is nodig om de rederij dankzij verzekeringspenningen te redden. Waarschuwingen dat het schip niet voldoende zeewaardig is, worden in de wind geslagen.

Boegbeeld

Een prachtige vondst is de personificatie van het schip door het Boegbeeld van De Hoop in de vorm van een zeenimf. Gehuld in maagdelijk witte kleding illustreert ze zingend de hoop op de zeewaardigheid van het schip. Als De Hoop in een storm is vergaan, komt zij op in een gescheurde en bezoedelde jurk om aan te geven dat het boegbeeld van De Hoop ten onder is gegaan. Ze speelt de rol van het koor in een Griekse tragedie: toelichting geven op de handelingen die elkaar chronologisch opvolgen.

Niet alle middelen die een musical ter beschikking heeft, worden gebruikt. Op Hoop van Zegen is eigenlijk een gezongen toneelstuk en door de aard van het verhaal bewust sober gehouden. De momenten dat het ensemble samen zingt, hebben het gevaar in zich van een statisch toneelbeeld, maar de verhaallijnen voorkomen dit.

Het decor is eenvoudig. Op Hoop van Zegen is een reismusical die snel in theaters in het land moet worden opgebouwd. Centraal is een schuin oplopend wit podium waarop de dramatische scenes zich afspelen. Op de achtergrond een staketsel in de vorm van een schip dat na de storm is onttakeld. Er hangen drie vormeloze grijze elementen die waarschijnlijk de donkere wolken symboliseren die de sombere wending geven aan het verloop van de musical. De scherpe sociale tegenstellingen in een dorpssamenleving van hoge heren en arme bevolking zijn zicht- en voelbaar, maar overheersen niet op een karikaturale manier. Het zijn vooral de menselijke gevoelens van afscheid, verdriet en noodlottige vermoedens die de voorstelling dragen. Bill van Dijk (71, ooit begonnen met een hoofdrol in Hair en ster op Broadway in New York als Cyrano) ) krijgt de ruimte om in monologen en solo-zang de bezoekers te overtuigen van zijn enorme musical- ervaring.

Muziek

Mariska van Kolck als Knier komt gaandeweg steeds sterker over, uitmondend in een slotscene waarin zij na het zoveelste verlies terugvalt op haar Heer. De fraai getoonzette muziek van Tom Bakker is helder en draagt met de goed gekozen sobere kostumering bij aan het realistische karakter van het verhaal. Uiteraard ontbreekt de kernzin van Op Hoop van Zegen niet na het verlies aan mensenlevens door geldelijk gewin: de vis wordt duur betaald! In een bijzin wordt gezinspeeld op een gedenkteken voor de verloren levens, maar dit gegeven wordt niet verder uitgewerkt. Het is een bewijs voor de poging van reder Bos zijn geplaagde geweten te ontlasten. De meeste reders waren van christelijke huize. Grotere larmoyante hypocrieten zijn nauwelijks denkbaar. Ook dit menselijke aspect weet Bill van Dijk te raken.

Ton Henzen