Orgel in Hervormde kerk Zwartsluis klinkt weer als... oud (en dat is precies de bedoeling)

De pijpen zingen weer, zoals de vermaarde orgelbouwer Rudolph Knol het in 1796 bedoelde. Het orgel in de Hervormde kerk in Zwartsluis is de afgelopen jaren grondig gerestaureerd en het klink weer als...oud en dat is precies de bedoeling.

Het Knol-orgel in de Hervormde kerk in Zwartsluis klinkt weer zoals Rudolph Knol het in 1796 het bedoelde.

Het Knol-orgel in de Hervormde kerk in Zwartsluis klinkt weer zoals Rudolph Knol het in 1796 het bedoelde. Foto: Frens Jansen

„Het eindresultaat is boven verwachting. Niet alleen in naam, maar ook in klank heeft Zwartsluis een echt Knol-orgel teruggekregen wat in alle opzichten dichter bij het opleverjaar 1796 staat dan voor de restauratie. Het instrument, gebouwd vanuit de late Noord-Duitse baroktraditie, heeft haar ruige, stoere en heldere klank terug”, zegt organist Arjan Wegerif.

Vrijdagavond 10 september vindt tijdens een besloten bijeenkomst de ingebruikname plaats van het gerestaureerde pijpinstrument. Zaterdagmiddag 11 september op Open Monumentendag en Open Orgeldag is de kerk van 13.00 tot 16.00 uur geopend voor belangstellenden om het orgel te bekijken, te beluisteren en zelf te bespelen.

Ouder materiaal

In 1793-1796 bouwde de orgelmaker Rudolf Knol met gebruikmaking van ouder materiaal een nieuw orgel in de Sluziger kerk. Deze oorspronkelijk uit Oost-Friesland (Duitsland) afkomstige bouwer gebruikte hiervoor een aantal onderdelen uit het oude kabinetorgel dat sinds 1783 in de kerk aanwezig was.

Op 13 december 1796 werd het instrument ‘met alle nauwkeurigheid geëxamineerd en volkomen goedgekeurd’. Het had in totaal ongeveer 1200 gulden gekost. Knol was niet de eerste de beste. Ook het beroemde orgel in de Stephanuskerk in Hasselt is van zijn hand. Na meerdere restauraties door de eeuwen heen was het klankbeeld steeds verder van het oorspronkelijke concept af komen te staan. Na de eerste fase van de restauratie, uitgevoerd in 2007 en technisch van aard, stelde adviseur Stef Tuinstra een herstelplan op voor de tweede fase om de kenmerkende Knolklank te herstellen zoals dit aan het einde van de 18de eeuw geklonken moet hebben.

Door een ongelukkige restauratie in de jaren dertig van de vorige eeuw is naar de inzichten van die tijd de winddruk van het orgel fors verhoogd. Om het orgel toch nog een beetje te laten klinken werden van alle pijpen de gaten in de voetjes, waardoor de pijpen worden aangeblazen, kleiner gemaakt door ze dicht te kloppen. De klank was hierdoor veel vlakker en doffer, het klonk zelfs een beetje geforceerd en had de neiging om over te blazen. De pijpen kregen immers lucht in een totaal andere verhouding dan waar ze voor gemaakt waren.

Onderzoek

Kortom, de eenheid van het oorspronkelijke concept was door deze ingrepen totaal verstoord. Bij de restauraties in 1974 en 2007 werd deze ontstane situatie niet hersteld. Hoewel beide restauraties kwalitatief hoogstaand waren, ontbrak in 1974 de nodige kennis, en in 2007 de financiën, om de klank naar de oorspronkelijk situatie terug te brengen.

Na grondig onderzoek van de Knolorgels in Wieuwerd, Bozum, Geesteren, Hasselt en Zwartsluis kon worden bepaald hoe Knol werkte en hoe hij zijn orgels intoneerde. Van oktober 2019 tot en met januari 2021 voerden de medewerkers van Adema’s Kerkorgelbouw uit Hillegom de restauratie uit en zij wisten de oorspronkelijke klank en daarmee de eenheid als geheel terug te brengen.

Alle 1064 orgelpijpen werden zorgvuldig gerestaureerd, de juiste winddruk werd bepaald en het leer van de blaasbalgen werd vervangen. Tevens werd er een sierlijke nieuwe orgelbank gemaakt, een kopie van de Knolbank in Bozum. Door restauratieschilder Appie Veenstra uit Westervelde werd het nodige schilderwerk verricht. De restauratie was financieel mogelijk toen eind 2018 door de provincie Overijssel een subsidie voor dit project werd toegekend in het kader van de regeling Restauratie Rijksmonumenten. Verder werd het project financieel ondersteund door diverse culturele fondsen. Ook de leden van de Hervormde gemeente leverden een belangrijke bijdrage