Trechters in de lucht | Zicht op het weer... en meer

Heeft u hem ook gezien afgelopen zondagmiddag? Meerdere personen wisten bij Giethoorn een ontwikkelende windhoos te fotograferen.

De onweersbui van 4 juli produceerde ook nog een fraaie shelfcloud die tegen 18 uur tussen Meppel en Steenwijk zichtbaar was.

De onweersbui van 4 juli produceerde ook nog een fraaie shelfcloud die tegen 18 uur tussen Meppel en Steenwijk zichtbaar was. Foto: Jacob Kuiper

Het beginstadium van zo’n hoos wordt in de weerkunde ook wel tuba genoemd, door de gelijkenis met het muziekinstrument. Het onstabiele weer van de afgelopen tijd is gunstig voor deze trechtervormige wolken. In de loop van de zomer en in de herfst ontstaan er boven ons land soms vele tientallen.

Zondagmiddag was de lucht onstabiel genoeg om fikse onweersbuien te laten ontstaan. Het was enigszins vergelijkbaar met het weer van 28 juni, toen Steenwijk een zware wolkbreuk meemaakte. Nu trokken de buien langzaam vanuit het zuiden van Overijssel naar Drenthe.

Opvallend was de scherpe begrenzing tussen de warme lucht in het oosten en de koelere lucht in het westen. Op KNMI meetstation Heino zorgde het onweer voor een markante temperatuurdaling. Om half vijf ‘s middags was het met 23 graden zwoel. Na de wolkbreuk, die daar bijna 50 millimeter afleverde, was het met 17 graden een heel stuk frisser.

Ook op meetpunt Hoogeveen daalde de temperatuur fors, toen de wind omging van oost naar zuidwest. Waar de lucht uit twee verschillende richtingen samenkomt, worden stapelwolken extra gestimuleerd om door te groeien tot flinke buien. In en onder zo’n wolk kunnen korte tijd extra omhooggerichte luchtstromingen optreden. De lucht die daar omhoog wordt gezogen, raakt verzadigd met waterdamp. En dat herkennen we meteen aan een dunne trechtervormige slurf, die onder de wolkenbasis hangt.

Soms groeit de slurf zo ver door dat hij de grond bereikt. In dat geval noemen we het een (wind)hoos. Bevindt hij zich boven een meer of boven zee, dan wordt de term waterhoos gehanteerd. Gunstige condities voor dit soort hozen zijn: niet al te veel wind, vochtige lucht en een onstabiele atmosfeer. Gebieden met flinke verschillen in windrichting zijn extra gunstig voor de vorming van dit soort (lichte) hozen. De veel zwaardere windhozen, ook wel tornado’s genoemd, ontstaan juist als er in de hogere luchtlagen wél veel wind is.

Tussen juni en oktober tellen we de meeste wind- en waterhozen. Het leeuwendeel vinden we boven het IJsselmeer en de Waddenzee, maar ook de meren in de Kop van Overijssel en in Friesland doen goed mee. Het water is in deze periode goed opgewarmd en zorgt dat de lucht erboven voortdurend onstabiel is.

De tuba die zondag aan het einde van de middag door Sjoerd IJzerman vanuit Scheerwolde werd gefilmd, bevond zich onder de onweersbui die tussen Meppel en Hoogeveen noordwaarts bewoog. De neerslaghoeveelheden uit deze bui waren weer opmerkelijk. Uit Havelte en Giethoorn kwamen meldingen van 50 tot 60 millimeter. In Steenwijk viel 15 millimeter. Het zwaartepunt van de bui werd ook nu weer voorafgegaan door een imposante shelfcloud .

Slagzij op de Belterwiede

Ook in Giethoorn werd de dunne slurf onder de bui waargenomen. Dit keer reikte het fenomeen niet tot aan de grond. Op 8 juni 2003 was dat wel anders! Toen trok een hoos over de Gieterse meren. Op die Eerste Pinksterdag zagen Rienk Jan van Esseveld en zijn zoon Jan-Rein hoe de hoos allerlei materiaal van de grond opnam. Toen de slurf langs de zuidelijke oever over het Belterwiede trok, zoog hij binnen een cirkel van tenminste 30 meter veel water op. Hun 1000 kilo wegende sloep werd ook geraakt en maakte korte tijd stevig slagzij. Een kleine tjalk iets verderop raakte volledig uit koers.

Dezelfde hoos trok later over het industrieterrein van Meppel om bij De Wijk een boerderij compleet te vernielen. Niet iedere wind- of waterhoos die in de zomer ontstaat, is zo krachtig als die uit 2003. Toch moet je alert blijven. Iets te vaak wordt in de media gerept over een ‘onschuldige’ waterhoos. De wolken waaronder de slurven ontstaan, reiken soms vele kilometers hoog. De energie die ze herbergen, kan gemakkelijk schade aanrichten. Het KNMI neemt bij meldingen van (water)hozen daarom ook altijd een waarschuwing op in de berichtgeving voor de watersport.